🖋....श्याम खतिवडा
१. झिलिमिली पर्दाभित्रको अन्धकार र नियम मिचिएको कुरुप यथार्थ
नेपालको पर्यटन उद्योगलाई विविधिकरण गर्ने र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख कडीका रूपमा 'क्यासिनो'लाई दशकौँदेखि व्याख्या गरिँदै आएको छ । काठमाडौँका पाँचतारे होटलदेखि सीमावर्ती सहरका विलासी रिसोर्टहरूसम्म फैलिएको यो झिलिमिली संसार बाहिरबाट हेर्दा जति आकर्षक देखिन्छ, यसको भित्री पाटो त्यति नै भयावह र कुरुप छ । नेपाल पर्यटन बोर्डको पछिल्लो तथ्यांक अनुसार, हाल काठमाडौँ उपत्यकासहित देशभर 'मिनी' र 'स्टार' गरी झण्डै २५ वटा क्यासिनोहरू सञ्चालनमा छन् । यी क्यासिनोहरूलाई राज्यले विदेशी पर्यटकहरूका लागि मनोरञ्जनको केन्द्र र डलर आर्जनको स्रोतका रूपमा अनुमति दिएको हो । तर, व्यवहारमा यी केन्द्रहरू विदेशी मुद्रा भित्र्याउने माध्यमभन्दा पनि नेपाली नागरिकको रगत र पसिना निचोर्ने 'कत्लखाना' जस्तै बनेका छन् ।
नेपालको कानूनी प्रावधानले स्पष्ट रूपमा भनेको छ, क्यासिनो केवल विदेशी नागरिकका लागि मात्र हो । तर, आजको कटु यथार्थ यो छ कि यी क्यासिनोहरू नेपाली व्यवसायी र सर्वसाधारणको उपस्थितिविना चल्नै नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन् । सञ्चालकहरूले बढी मुनाफा कमाउने अन्धो लोभमा परेर कानूनको धज्जी उडाउँदै नेपालीहरूलाई भित्र छिराउने मात्र होइन, उनीहरूलाई जुवाको यस्तो लतमा फसाउँछन् जहाँबाट उम्किनु असम्भव प्रायः हुन्छ । हिजोसम्म समाजमा प्रतिष्ठित व्यापार गरिरहेका, सयौँलाई रोजगारी दिएका र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याएका व्यवसायीहरू आज क्यासिनोको जुवाको खालमा परेर रित्तिएका छन् । यो केवल एक व्यक्तिको आर्थिक क्षति मात्र होइन, यो त एउटा परिवारको विखण्डन र एउटा सिङ्गो व्यापारिक पुस्ताको मानसिक र आर्थिक पतन हो । नियम मिचेर नेपालीहरूलाई खेलाउँदा आज सयौँ व्यवसायीहरू चुर्लुम्म डुबेर चिहिलबिहिल भएका छन्, जसको प्रत्यक्ष असर मुलुकको आन्तरिक अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा परिरहेको छ।
प्रहरी प्रशासनको भूमिका यस मामिलामा सधैँ प्रश्नको घेरामा रहने गरेको छ । कतै प्रहरीको प्रत्यक्ष 'सेटिङ'मा त कतै खुलेआम नियमको उल्लंघन गरेर नेपालीहरूलाई क्यासिनोभित्र प्रवेश गराइन्छ । जब प्रशासनकै संरक्षणमा गैरकानूनी कार्य हुन्छ, तब न्यायको आशा कसले गर्ने ? क्यासिनोभित्र छिरेका नेपाली व्यवसायीहरूलाई प्रहरीले छापा मार्दा भगाउनका लागि सञ्चालकहरूले बेग्लै 'गुप्त ढोका' र गल्लीहरूको व्यवस्था गरेका हुन्छन् । यो आफैँमा राज्यको कानूनमाथिको भद्दा मजाक हो । आफ्नै नागरिकलाई जुवाको खालमा होमेर उनीहरूको घरवारविहीन बनाउने यो कस्तो पर्यटन नीति हो ? यो प्रश्न आज प्रत्येक सचेत नागरिकले गरिरहेका छन् ।
२. छिमेकीको प्रगति र नेपालको विरोधाभास: के क्यासिनो नै समृद्धिको आधार हो ?
अक्सर तर्क गरिन्छ कि क्यासिनोले देशको अर्थतन्त्र मजबुत बनाउँछ । तर, के यो सत्य हो ? यदि क्यासिनो नै समृद्धिको अचुक औषधि हुन्थ्यो भने हाम्रा दुई विशाल छिमेकी राष्ट्रहरू भारत र चीनले यसलाई आफ्नो भूगोलभरि किन विस्तार गरेनन्? विश्वकै आर्थिक महाशक्ति बन्ने दौडमा रहेको चीनमा जुवा खेल्ने र खेलाउने कार्य पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित छ । चीनले प्रविधि, उत्पादन, उद्योग र निर्यातका माध्यमबाट आफूलाई विश्वको पहिलो नम्बरमा आउने गरी विकास गरिरहेको छ । त्यहाँको सरकारले बुझेको छ कि जुवा र क्यासिनोले समाजमा अनुत्पादक श्रम र मानसिक विकृति मात्र पैदा गर्छ । अर्कोतर्फ, १.४ अर्बभन्दा बढी जनसंख्या भएको भारतमा पनि गोवा र सिक्किम जस्ता दुईवटा प्रदेशका सीमित क्षेत्र बाहेक अन्यत्र कतै क्यासिनो सञ्चालनको अनुमति दिइएको छैन ।
नेपालको सन्दर्भ भने ठिक उल्टो र विरोधाभासपूर्ण छ । ३ करोड पनि जनसंख्या नभएको र प्रतिव्यक्ति आय न्यून भएको देशमा २५ वटा क्यासिनो सञ्चालन हुनु कत्तिको औचित्यपूर्ण छ ? के नेपाललाई विश्वकै 'जुवाको राजधानी' बनाउन खोजिएको हो ? छिमेकी देशहरूले यसलाई सामाजिक र आर्थिक क्यान्सर मानेर निषेध गर्दा नेपालले भने पर्यटनको नाममा यसलाई जताततै फैलाउनु घातक सिद्ध भइरहेको छ । भारत र चीनमा क्यासिनो बिना नै अर्थतन्त्रले फड्को मारिरहेको बेला, हामी भने आफ्नै नागरिकको खल्ती रित्याएर समृद्धिको सपना देखिरहेका छौँ । यो कस्तो बिडम्बना हो भने, विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने उद्देश्यले खोलिएका यी अखडाहरूले उल्टै नेपाली पूँजीलाई अनुत्पादक क्षेत्रमा खर्च गराइरहेका छन् र पूँजी पलायनको माध्यम बनिरहेका छन् ।
अहिलेको परिस्थितिमा क्यासिनोले राज्यलाई दिने राजश्व भन्दा यसले निम्त्याएको सामाजिक मूल्य धेरै महँगो परिरहेको छ । जुवाका कारण मानिसहरूमा काम गर्ने जाँगर मर्दै गएको छ र उनीहरू 'सर्टकट'मा पैसा कमाउने धुनमा लागेका छन् । यसले श्रमको सम्मान गर्ने संस्कृतिलाई नष्ट गरेको छ । यदि चीनले जुवा बिना नै विश्वलाई नेतृत्व गर्न सक्छ भने, नेपालले पनि आफ्नो मौलिक पर्यटन, जलविद्युत र कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रबाट समृद्धि हासिल गर्न सक्छ । क्यासिनोलाई समृद्धिको मेरुदण्ड मान्नु भनेको बालुवामा महल बनाउनु जस्तै हो, जो कुनै पनि बेला ढल्न सक्छ र यसले सिङ्गो समाजलाई नै थिच्न सक्छ ।
३. अपराधको उर्वर भूमि र मिटर ब्याजको कहालीलाग्दो जालो
नेपालका क्यासिनोहरू केवल जुवा खेल्ने ठाउँ मात्र रहेनन्, यो चरम अपराध, विकृति र अवैध वित्तीय कारोबारको उर्वर भूमिमा परिणत भइसकेका छन् । जुवाको लत यस्तो विषालु छ कि त्यसमा डुबेका मानिसहरूले पैसा जुटाउनका लागि कुनै पनि हद पार गर्न तयार हुन्छन् । यही मानवीय कमजोरीको फाइदा उठाएर क्यासिनोभित्र र बाहिर 'मिटर ब्याज'को यस्तो डरलाग्दो जालो फैलिएको छ कि जसको कुनै आधिकारिक हिसाब किताब नै छैन । जुवामा हारेपछि तत्काल पैसाको आवश्यकता पर्ने र सञ्चालकहरू वा त्यहाँ सक्रिय बिचौलियाहरूले चर्को ब्याजमा ऋण दिने प्रवृत्तिले हजारौँ परिवारलाई सडकमा पुर्याएको छ । यो मिटर ब्याजको ऋण तिर्न नसकेर कयौँ व्यवसायीहरूले आत्महत्या गरेका छन् भने कतिपय देशै छोडेर भाग्न बाध्य भएका छन् ।
यस क्षेत्रमा मौलाएको अर्को गम्भीर समस्या भनेको 'अपराधिक सञ्जाल' हो । जुवाको खालमा पैसा हार्ने र सो पैसा उठाउनका लागि हुने कुटपिट, अपहरण र धम्कीका घटनाहरू क्यासिनोको चार पर्खालभित्रै दबाइन्छन् । प्रहरीको 'सेटिङ' यति कडा हुन्छ कि पीडितहरू न्याय माग्न प्रहरीकहाँ जाने आँट समेत गर्दैनन् । क्यासिनोहरूले आफ्नै सुरक्षा संयन्त्र बनाएका हुन्छन्, जसले कानूनी राज्यको खिल्ली उडाइरहेका हुन्छन् । जुवामा जसरी पनि पैसा जुटाउने र खेल्ने प्रवृत्तिका कारण समाजमा चोरी, ठगी र फिरौती जस्ता घटनाहरूमा वृद्धि भएको छ । यसले गर्दा सार्वजनिक सुरक्षामा समेत गम्भीर चुनौती थपिएको छ ।
अझ गम्भीर कुरा त के छ भने, क्यासिनोले सिर्जना गरेको यो विकृतिले युवा पुस्तालाई समेत गाँज्न थालेको छ । विदेशी पर्यटक देखिने क्यासिनोमा नेपाली युवाहरू 'बाउन्सर' वा 'एजेन्ट'का रूपमा काम गर्दै बिस्तारै आफैँ जुवाको लतमा फस्ने गरेका छन् । सामाजिक मर्यादा र पारिवारिक सम्बन्धहरू तासमा हारिएका छन् । बालबच्चाको शिक्षा र वृद्ध आमाबुवाको औषधि उपचारका लागि राखिएको पैसा क्यासिनोको टेबलमा केही मिनेटमै स्वाहा हुने गरेको छ । यो केवल आर्थिक समस्या मात्र होइन, यो त एउटा गम्भीर मनोवैज्ञानिक रोग र सामाजिक महामारी हो, जसलाई राज्यले समयमै नियन्त्रण नगर्ने हो भने यसले भविष्यमा ठूलो विष्फोट निम्त्याउने निश्चित छ ।
४. राजश्व छलीको गम्भीरता र नयाँ राजनीतिक शक्तिको अग्निपरीक्षा
क्यासिनो सञ्चालकहरूको बदमासी केवल जुवा खेलाउनेमा मात्र सीमित छैन, उनीहरूले राज्यको ढुकुटीमा समेत ठूलो डकैती गरिरहेका छन् । कतिपय क्यासिनोहरूले सरकारलाई तिर्नुपर्ने राजश्व र बक्यौता नै करोडौँ रुपैयाँ पुगिसकेको छ । राज्यलाई राजश्व बुझाउनुको सट्टा उल्टै राजनीतिक पहुँचको आधारमा उन्मुक्ति पाउने र पुराना कम्पनीहरूलाई लथालिंग छोडेर अर्को नयाँ कम्पनीको नाममा सोही स्थानमा धन्दा चलाउने खेल यहाँको नियमित प्रक्रिया जस्तै बनेको छ । यो 'कम्पनी फेर्ने तर धन्दा उही राख्ने' प्रवृत्तिले राज्यको अर्बौँ रुपैयाँ राजश्व गुमेको छ । यस मामिलामा विगतका सरकारहरू र सम्बन्धित मन्त्रालयका कर्मचारीहरू समेत सञ्चालकहरूसँगको लाभको साझेदारीमा संलग्न रहेको कुरा पटक पटक सार्वजनिक हुने गरेको छ ।
यस्तो चरम बेथिति र विकृतिको बिचमा नेपाली जनताले भर्खरै सम्पन्न प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा नयाँ र वैकल्पिक शक्तिलाई ठूलो विश्वासका साथ मतदान गरेका छन् । झण्डै दुई तिहाई बहुमत प्राप्त गरेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र यसका नेतृत्वकर्ताहरूबाट अहिले आम नागरिकले यो विकृति अन्त्य हुने आशा राखेका छन् । विशेष गरी, निर्वाचन अघि प्रधानमन्त्रीको सम्भावित उम्मेदवारका रूपमा अघि सारिएका बालेन शाहको भूमिकालाई लिएर यतिबेला सर्बत्र चर्चा छ । बालेन शाहले काठमाडौँको स्थानीय प्रशासनमा देखाएको निर्भिकता र बेथिति विरुद्धको कदमलाई जनताले अब क्यासिनो क्षेत्रको शुद्धीकरणमा पनि देख्न चाहेका छन् । के बालेन शाह र नयाँ सरकारले यी अवैध कार्यमा लागेका क्यासिनोहरूमाथि ठोस कदम चाल्लान् ? के प्रहरी प्रशासनभित्रको 'सेटिङ' भत्काएर नियम मिच्नेहरूलाई कानूनी कठघरामा उभ्याउलान् ?
जनताको अपेक्षा छ कि अब बन्ने सरकारले क्यासिनोलाई केवल विदेशीका लागि मात्र कडाइका साथ सीमित गरोस् र नेपाली प्रवेशलाई पूर्णतः निषेध गर्ने प्रविधि (जस्तै डिजिटल आइडी र बायोमेट्रिक) अनिवार्य गरोस् । राज्यको अर्बौँ बक्यौता नतिर्ने सञ्चालकहरूको सम्पत्ति जफत गरेर भए पनि असुल उपर गर्नुपर्छ । रास्वपा र बालेन शाह जस्ता पात्रहरूले यदि यो 'सिन्डिकेट' र 'विकृति'लाई अन्त्य गर्न सकेनन् भने, उनीहरू र पुराना दलहरूमा कुनै फरक रहने छैन । यो उनीहरूका लागि केवल चुनौती मात्र होइन, आफूलाई प्रमाणित गर्ने सुनौलो अवसर पनि हो । नेपालको अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउनु पर्छ, न कि आफ्नै नागरिकलाई जुवामा डुबाएर संकलन गरिएको रगत र पसिनाको राजश्वमा रम्नु पर्छ । अबको समय भनेको यी विसंगतिहरूको जरा उखेल्ने र एउटा सभ्य, अनुशासित र समृद्ध समाज निर्माण गर्ने समय हो ।
लेखक खतिवडा नेपाल टेक्स्टका प्रधान सम्पादक हुनुहुन्छ ।
